Ülkemizde şeker pancarı tarımı; yaklaşık 500 bin çiftçi, yani ortalama 3 milyon insanın geçim kaynağı olmasının yanı sıra tarım, hayvancılık (yem, ilaç, et, süt), nakliye ve hizmet sektörleriyle de sıkı bir bağlantı içindedir. Bu nedenle konu; tarım, tarıma dayalı sanayi, temel işlenmiş gıda üretimi ve istihdam gibi pek çok alanı bir arada ilgilendiren bütüncül bir yapı göstermektedir. Şeker pancarında yalnızca yüksek verim değil, aynı zamanda kalite de son derece önemlidir. Çünkü ürün fiyatı, pancarın içerdiği şeker oranına göre belirlenmektedir. Yüksek verimle birlikte kaliteli üretim yapabilmek için, toprak hazırlığı, gübreleme, ekim, bakım, hastalık-zararlı mücadelesi, sulama, hasat ve silolama gibi tüm aşamalarda hangi işlemin, ne zaman ve nasıl yapılacağını üreticinin çok iyi bilmesi gerekmektedir.
 

TOPRAK HAZIRLIĞI

   Şeker pancarı yetiştiriciliğinde toprak hazırlığının temelini sonbahar sürümü oluşturmaktadır ve mutlaka yapılmalıdır. Sonbaharda sürülen tarlalarda; sonbahar ve kış yağışlarından azami ölçüde yararlanılır, ilkbaharda ise tarla hazırlığı ve tohum yatağı oluşturma işlemleri daha kolay ve kısa sürede tamamlanır. Sonbahar sürümü yapılmadığında tarla ilkbaharda sürüleceğinden, ekime kadar geçen sürede tarlaya sık sık girilir. Bu da hem zaman kaybına hem de toprağın tavının kaçmasına ve sonuçta ekimin gecikmesine yol açar. İlkbahar toprak hazırlığı, şeker pancarı tarımının en kritik işlerinden biridir. Ekim öncesi yapılan toprak işlemenin zamanı ve bu işte kullanılan ekipmanın uygun şekilde kullanılması; verim, kalite ve dolayısıyla üretim miktarını önemli ölçüde etkiler. Tarlaların uzun yıllar aynı derinlikte sürülmesi, altta sert bir “pulluk tabakası” oluşmasına neden olur. Bu tabaka, pancar kökünün derine inmesini engeller ve köklerde çatallanma meydana getirir. Bu nedenle 4-5 yılda bir, 50-60 cm derinliğe kadar inen dipkazan çekilerek bu tabakanın kırılması gerektiği unutulmamalıdır.
 

ÇEŞİT SEÇİMİ

Çeşit seçimi yapılırken aşağıdaki özellikler mutlaka dikkate alınmalıdır.

• Ekilecek çeşidin, yöreye özgü iklim ve toprak koşullarına uygun olması,
• Hastalıklara dayanıklı ve tohuma kalkmaya karşı toleranslı olması,
• Kök verimi ile şeker oranının yüksek olması,
• Tohumun çimlenme gücünün yüksek, tarla çıkışının düzgün ve güçlü olması,
• Sağlıklı, güvenilir, sertifikalı ve ekonomik olması.
   

EKİM

   Şeker pancarında ekim zamanı; kök verimi ve arıtılmış şeker miktarı üzerinde belirleyici bir etkendir. Ekim geciktirildiğinde bitkinin büyüme süresi kısalır, tam olgunluğa ulaşması zorlaşır ve uygulanan gübrelerden beklenen fayda elde edilemez. Aynı zamanda hastalık ve zararlılara karşı bitkinin direnci zayıflar. Bu nedenle şeker pancarının, bölge için uygun olan dönemde ekilmesi son derece önemlidir.

   İlkbahar toprak işleme ve tohum yatağı hazırlığı tamamlanır tamamlanmaz, topraktaki tav ve nem kaybolmadan ekime geçilmelidir.
Konya Bölgesinde uzun yılların ortalamasına göre, Nisan ayı ortalarına kadar ilkbahar donları görülebilmektedir.

   İlkbaharda görülen geç donların neden olabileceği tekrar ekim riskinden çekinilip ekimin fazla geciktirilmesi, çoğu zaman kazançtan çok kayba yol açabilmektedir. Bu yüzden toprak sıcaklığı ve iklim koşulları uygun seviyeye geldiğinde ekimi gerçekleştirmek en doğru yaklaşımdır. Şeker pancarı tohumları, 4-5 °C toprak sıcaklığında bile toprak yüzeyine çıkabilecek şekilde çimlenebilmektedir.

   Ekim için en uygun başlangıç zamanı; 0-5 cm derinlikte toprak sıcaklığının düzenli olarak 5-7 °C’ye ulaştığı, yağış durumuna göre toprak yüzeyinin tırmıkla işlenebilecek kıvama geldiği, yani ideal tav koşullarının oluştuğu dönemdir. İç Anadolu ve geçit bölgelerinde genellikle Mart sonu–Nisan ortası arası en uygun ekim zamanıdır. Konya bölgesi için şeker pancarı ekimine, toprak tavına bağlı olarak 15 Mart’tan itibaren başlanması önerilir. Tohum kaybını ve tekleme işçiliğini azaltmak amacıyla sıra üzeri mesafe, toprak verimliliği ve tav durumuna göre ayarlanmalıdır. Ekim tavında yapıldığında, hedeflenen ideal bitki sıklığına ulaşmak daha kolay olacaktır.

   Şeker pancarı, dört yıllık bir münavebe sisteminde aynı tarlaya dört yılda bir ekilmelidir.  Tarlada yabancı ot yoğunluğu söz konusu ise ekim öncesi veya hemen sonrasında mutlaka uygun herbisit kullanılmalıdır. Yabancı ot kontrolü yapılmadığı takdirde, çıkıştan sonra genç pancar fideleri boğularak gelişmeleri baskılanır ve verim önemli ölçüde düşer. Ülkemizde şeker pancarı genellikle 45 cm sıra arası mesafe ile ekilmekte ve bitkiler sıra üzerinde 20-25 cm mesafede teklenmektedir. Denemelerde dekara 9.000-10.000 bitki sıklığı en iyi sonucu vermektedir. Ancak üreticilerimiz, çıkışı garantiye almak için sıra üzerinde fazla sık ekim yapmakta, bu da tohum maliyetinin artmasına neden olmaktadır. Ekim hızı da ekim kalitesini etkileyen önemli unsurlardan biridir. Hassas mibzerlerle yapılan ekimde mibzeri çeken traktörün hızı 4 km/saati geçmemelidir. Aşırı hız, tohumun düzensiz dökülmesine, ekim derinliğinin bozulmasına ve bazı tohumların toprak yüzeyinde kalmasına yol açar. 
 

ŞEKER PANCARININ SULAMA SUYU İHTİYACI VE SULAMA ZAMANI

   Bitki su tüketimi; yetişme dönemi boyunca topraktan buharlaşma (evaporasyon) ve bitkilerden terleme (transpirasyon) yoluyla kaybedilen toplam su miktarını ifade eder. Çizelge 1’de verilen şeker pancarının bitki su tüketimi değerleri, Konya koşullarında yaklaşık 777 mm civarındadır.

Çizelge  1. Şeker Pancarı Bitki Su Tüketimi Değerleri
 

DAMLATICI ARALIKLARI VE DEBİSİ

   Sıraya ekilen bitkilerde damla sulama sistemlerinde, lateral hatlar (damla sulama boruları) arasındaki mesafeler; toprağın su alma hızı ile damlatıcı debisine bağlı olarak belirlenir. Şeker pancarında sıra aralığı 45 cm, sıra üzeri mesafe ise 22-25 cm civarındadır ve pratikte lateral hatların 90 cm aralıkla döşenmesi önerilmektedir. Böylece her iki sıraya bir lateral gelecek şekilde boru hatları araziye yerleştirilmiş olur.

Sd = 0,9√(q/l)  eşitliği kullanılarak, infiltrasyon (su alma) hızı (I) ve damlatıcı debisine (q) bağlı olarak damlatıcı aralıkları (Sd) hesaplanmakta, bu hesaplamalara göre önerilen aralıklar Çizelge 2’de verilmiştir.

Çizelge  2 : İnfiltrasyon Hızı ve Damlatıcı Debisine Göre Damlatıcı Aralıkları (cm)

DAMLA SULAMA BORULARINI UZATMA MESAFESİ

   Damla sulama borularının maksimum uzatma mesafesi; boru çapı, damlatıcı debisi, damlatıcı aralığı, damlatıcıların basınç ayarlı olup olmaması ve sistemin işletme basıncına göre değişkenlik gösterir. Basınç ayarlı olmayan 17 mm çaplı damla sulama borularında, %5-15 akış değişkenliği esas alınarak hesaplanan hat çekme mesafeleri Çizelge 3’te sunulmuştur.

Çizelge  3: Basınç ayarlı olmayan yassı 17 mm damla sulama borularının, çeşitli akış değişkenliği, farklı debi ve damlatıcı aralıklarına göre maksimum uzatma mesafeleri (m)

LATERAL HATLARIN ARAZİYE YERLEŞTİRİLMESİ, KALDIRILMASI

   Şeker pancarı tarımında damla sulama borularının araziye döşenmesi, genellikle ikinci çapa işlemi tamamlandıktan sonra yapılmalıdır. Sistem, Eylül ayının 3. veya 4. haftasında, hasat öncesi dönemde tarladan kaldırılmaktadır.
 

ETKİLİ KÖK DERİNLİĞİ VE SULAMA ARALIĞI
 

   Şeker pancarı bitkisinde etkili kök derinliği yaklaşık 90 cm olup, kılcal köklerin büyük bir bölümü 0-60 cm derinlikte yoğunlaşmaktadır. Bu nedenle damla sulama programı hazırlanırken, etkili kök derinliği 60 cm olarak kabul edilir. Toprakta tarla kapasitesinde depolanan suyun %40-50’si tüketildiğinde tekrar sulama yapılması gerekir. Yetişme dönemi boyunca sulama aralığı planlanırken, günlük bitki su tüketimi 5 mm’nin üzerine çıktığında her 10 mm yağış için sulama süresi, ağır bünyeli topraklarda %20, hafif bünyeli topraklarda ise %30 oranında azaltılmalıdır. İki sulama arasında, ağır bünyeli topraklarda 50 mm, hafif bünyeli topraklarda 35 mm ve üzeri yağış alınması durumunda sulama yapılmamasına dikkat edilmelidir.

BİTKİ BESİN MADDESİ İHTİYACI

   Şeker pancarında dekara 10-12 ton verim hedeflenerek belirlenen bitki besin maddesi ihtiyacı Çizelge 4’te, toprak analiz sonuçlarına göre ekimle birlikte önerilen gübreleme programı ise Çizelge 5 ve damla sulama ile birlikte uygulanabilecek program Çizelge 6’da gösterilmiştir.

Çizelge  4: Şeker pancarının bitki besin maddesi ihtiyacı (kg/da)
 

Çizelge  5: Toprak analizi sonucuna göre şeker pancarına ekimle birlikte önerilen gübreleme programı

Çizelge  6: Şeker pancarının damla sulama ile birlikte önerilen gübreleme programı

   Ekim öncesinde dekara 4-6 ton çiftlik gübresi, 2-3 ton tavuk gübresi veya yaklaşık 2 ton kompost uygulanması; organik maddeyi artırarak hem makro hem de mikro besin maddesi kaynağı sağlar, verimi yükseltir ve toprağın fiziksel yapısını iyileştirir.

   Kimyasal gübre uygulamalarında Çizelge 5 ve 6’da yer alan gübrelerden yalnızca biri tercih edilmeli; ayrıca gübreleme, hasattan yaklaşık 1 ay önce, sulama ise hasattan 15 gün önce sonlandırılmalıdır.