TARLA HAZIRLIĞI

• Toprak bünyesi ve bir önceki ürünün özellikleri, patates için yapılacak toprak işleme şeklini belirler. Hızlı fide çıkışı, güçlü bir kök yapısı ve kaliteli yumru oluşumu için zemin iyi işlenmeli ve uygun ekim koşullarına getirilmelidir.
• Killi ve sıkışmaya eğilimli ağır topraklarda, sonbahar döneminde 20–25 cm derinliğinde ana sürüm uygulanır. İlkbaharda ise yüzeyi aşırı parçalamadan diskaro ve tesviye tırmığı ile ekim yatağı son haline getirilir.
• Organik maddece zengin, su geçirgenliği yüksek hafif kumlu topraklarda ise ilkbahar sürümü daha sığ yapılır ve toprağın aşırı kabartılmasından kaçınılır. Çoğunlukla yalnızca tırmıkla düzeltme yapılması yeterli olur.
   

EKİM NÖBETİ

   Aynı parselde ardışık patates yetiştiriciliği; toprak kaynaklı patojenlerin artmasına ve üretim performansının gerilemesine neden olur. Bu yüzden özellikle toprağa azot kazandıran baklagiller, tahıllar ve kışlık hububat gibi bitkiler münavebe için ideal seçeneklerdir.
 

TOHUMLUK KALİTESİ VE SEÇİMİ

   Patates üretiminde ekim materyali, yumru köklerin kendisidir. Verimli bir gelişim için kullanılacak yumrular yaklaşık 6 cm çapında ve 45–55 gram aralığında olmalıdır. Üretim hedefi (sofralık, sanayi veya tohumluk) dikkate alınarak doğru çeşit seçimi yapılmalı, mümkün olduğunca sertifikalı materyal tercih edilmelidir. Dikim sırasında yumruların gözleri aktif halde olmalı ve üzerinde yaklaşık 1 cm uzunluğa ulaşmış klorofilli (yeşilimsi) filizler bulunmalıdır.

DİKİM

• İlkbahar mevsiminde toprak sıcaklığı 8–10 °C seviyesine ulaştığında ve don riski ortadan kalktığında yumru dikimi gerçekleştirilir.
• Karadeniz Bölgesi'nde genel dikim aralığı Şubat ve Mart aylarını kapsar.

   Patates ekiminde sıra aralığı 70–75 cm, sıra üzeri mesafe 20–40 cm olacak şekilde planlanır. Dikim derinliği; sığ uygulamada yaklaşık 2 cm, standart derinlikte 4–6 cm civarındadır. Dikimin ardından sığ dikilenlerin üzerine minimum 15 cm, daha derine ekilenlerin üzerine 10 cm toprak sırtı çekilerek kümbetleme yapılır. Sırt çekme zamanlaması;

• Düşük sıcaklık, yüzeyde tabaka oluşumu (kaymak bağlama) gibi koşullarda, sürgünler tamamen belirdikten sonra sırt şekillendirilir.
• Dikim sonrası kurak ve sıcak hava öngörülüyorsa sırt, dikimle eş zamanlı uygulanır. İşlem elle veya mekanik dikim makineleriyle yapılabilir. En verimli dikim tekniği;
• Karık pulluğu ile açılan çizgi tabanına yumruların dengeli şekilde yerleştirilmesi,
• Pulluğun iki tarafındaki toprak kanatlarının tekrar üzerinden geçirilip karığın düzgünce kapatılmasıdır.
• Bitki gelişim dönemi başladıktan sonra karık pulluğu ile gövde boğazı doldurma işlemi ve yabancı otların mekanik kontrolü de yapılabilir.
• Dekar başına yumru ihtiyacı; sulu koşullarda ortalama 200–250 kg, kuru tarım koşullarında 140–160 kg aralığındadır.
   

BAKIM İŞLERİ

   Fideler toprağı yarıp çıkmadan önce dişleri bitkiye zarar vermeyecek şekilde düzeltilmiş tırmıkla yüzey hafifçe işlenirse hem kaymak tabakası parçalanmış olur hem de yeni filizlenen yabancı otlar baskılanır.

   Patates 3–4 yaprak evresine geçtiğinde ilk çapalama, yüzeyi 2–3 cm'den fazla derine girmeden titizlikle yapılır. Bu işlem toprağın hava almasını sağlar, yabancı otları zayıflatır ve nemin muhafazasına katkıda bulunur. Gelişim döneminde yaklaşık 20 gün aralıklarla 3–4 kez çapa ve her çapada boğaz doldurma işlemi tekrar edilir.
 

GÜBRELEME

   Patates, çiftlik gübresine yüksek uyum gösteren bir bitkidir. Dekar başına 1,5–2 ton yanmış çiftlik gübresi, verimde belirgin iyileşme sağlar. Çok zayıf topraklarda 2,5 tona kadar çıkılabilir ancak bu miktarın üzerine çıkmak yumruda nişasta oranını ve tadı olumsuz etkileyebilir.

   En doğru gübre programı, toprak analizine göre oluşturulandır. Analiz yapılamamışsa dekara sulu üretimde 14–16 kg N, 8–10 kg P, 8–10 kg K saf element hesabıyla uygulanabilir. Fosfor ve potasyumun tamamı ile azotun ilk yarısı dikim sırasında banda verilmelidir. Azotun kalan kısmı ise ilk sulama ve boğaz doldurma öncesi toprağa karıştırılarak uygulanır. Kombine patates ekim makineleri kullanılıyorsa gübre bandı, tohumla aynı anda hatta verilmelidir.
 

SULAMA

   Bitkide su eksikliği genellikle alt yapraklarda solma, renk açılması ve sararma ile fark edilir. İlk sulama, yumrular ceviz ya da fındık boyutuna yaklaştığında toprak nemine bağlı olarak başlatılır. Hafif topraklarda 15–18 gün, daha ağır topraklarda 22–25 gün aralıklarla toplam 2–4 sulama yapılabilir. Son sulama ile hasat arasında en az 7 gün bekleme süresi bırakılmalıdır.

• Bölgede en yaygın sulama sistemi, karık yöntemiyle sulamadır. Karık mesafesi; hafif zeminde 60–65 cm, killi zeminde 70–80 cm olabilir.
• Patatesin en kritik sulama dönemi, çiçek oluşumundan 15–25 gün önce başlayıp yumru bağlama evresinin sonuna kadar devam eden süreçtir.
• Yetersiz ve düzensiz sulama; verim düşüşü, yumrularda şekil bozukluğu, çatlama, iç kararmalar ve boşluk oluşumu gibi kalite kayıplarına sebebiyet verir.
   

HASAT

   Hasat olgunluğuna; bitki aksamının kuruması, yumrunun dalından kolay ayrılması ve kabuğun sertleşmesinden ulaşılır. Olgun yumru kabuğu tırnakla kolay soyulmaz, kesit içi yoğun ve koyu mat bir görünüme sahiptir.

Sökümde yumruların mekanik veya elle zarar görmemesine özen gösterilmeli, ürün arazide bırakılmamalıdır. Hasatta toprak çok yaş veya çamur halinde olmamalı, tava (işlenebilir nem) durumunda olmalıdır.

Yumru sökümü farklı yöntemlerle yapılabilir:

• Bel, çapa veya çatallı bel ile söküm yapılıp elle toplanır.
• Pulluk yardımıyla sökülüp yumrular bitki gövdesinden ayrılarak toplanır.

Tek veya çift sıra söküm yapabilen makineler de üretim alanına göre tercih edilebilir.

Söküm sonrası yumrular ıslaksa doğrudan güneş almayan gölgeli alanda kurutulur. Hastalıklı, çürük, yaralı ve kabuğu soyulmuş yumrular elemeye tabi tutulur. Ardından irilik sınıflarına ayrılarak fileli çuvallarda paketlenir.

DEPOLAMA

   Yumru bünyesindeki yüksek su oranı sebebiyle, hatalı depolama ciddi fire oluşturur. Uygun koşullar sağlanmazsa yumrular buruşur, çürümeye başlar ve erken sürgünlenme nedeniyle pazar değerini kaybeder.

   En ideal muhafaza ortamı; 3–4 °C sıcaklık, %85–90 bağıl nem ve kesintisiz oksijen sirkülasyonu sağlayan havalandırmalı korumalı depolardır. Yığın yüksekliği sofralık ürünlerde 3–4 metre olabilirken, tohumluk yumrularda 1 metreyi aşmamalıdır.

KAYNAKÇA

Ahmet ERAKMAN Ziraat Mühendisi - SAMSUN